Beeldspraak en ethiek

Al meer dan 2000 jaar is het duidelijk: je kunt lezers en luisteraars beïnvloeden door de juiste woorden te kiezen. Recent is dat weer eens bewezen door twee hoogstaande wetenschappers van de Stanford-universiteit in een elegant opgezet onderzoek1). De onderzoekers presenteerden aan proefpersonen een aantal criminaliteitscijfers met een korte toelichtende tekst. Bij de ene groep werd in de toelichtende tekst beeldspraak gebruikt waarin criminaliteit werd vergeleken met een beest (‘azend op de stad’, ‘loerend in de buurt’); de andere groep kreeg een toelichting waarin criminaliteit werd voorgesteld als een virus (‘de stad besmetten’, ‘een plaag voor de buurt’).

Vervolgens werd de proefpersonen gevraagd welke maatregelen tegen criminaliteit het meest effectief zouden zijn. De eerste groep proefpersonen (de 'beest'-groep) bleek vooral te kiezen voor maatregelen om het recht te handhaven: criminelen vastzetten, lik-op-stukbeleid en wetsovertreders streng straffen. De tweede proefgroep (de 'virus'-groep) stelde veel vaker hervormingsmaatregelen voor, zoals het diagnosticeren en behandelen van criminelen en het beschermen van burgers tegen criminaliteit. In het onderzoek werd gecontroleerd voor storende invloeden, zoals de politieke denkbeelden van de proefpersonen en het geslacht van de daders.

Het is een mooi voorbeeld van onderzoek dat bewijst wat eigenlijk al heel lang bekend is of minstens krachtig vermoed wordt: je kunt de mening van lezers– zonder dat ze zich ervan bewust zijn – beïnvloeden door gericht beeldspraak te gebruiken. In de politiek gebeurt dat meer dan eens en het lijkt ook toegestaan in de landelijke dagbladen. Maar hoe zit het bij toepassing van dit retorische inzicht in beleidsnotities? Mag een beleidsmedewerker doelgericht proberen zijn of haar voorgestelde beleidsmaatregelen te ‘verkopen’ door middel van specifieke formuleringen en welgekozen beeldspraak? Een mooi ethisch dilemma dat we op verzoek van de cursisten graag illustreren in onze training Beleidsnotities Schrijven.

-------------------------------------------------------
1) Zie Thibodeau, P.H., & Boroditsky, L. (2011). Metaphors We Think With: The Role of Metaphor in Reasoning. Verslaggeving over genoemd onderzoek is in te vinden via www.plosone.org.